Her çocuk kendi hızında gelişir; kimi erken konuşur, kimi geç yürür. Otizm spektrum bozukluğunda ise farklılık belirli alanlarda kendini gösterir: Çocuk göz teması kurmakta, ismine dönmekte, ilgisini başkalarıyla paylaşmakta ve karşılıklı oyun oynamakta zorlanır; bunun yanında tekrarlayan hareketler, rutinlere sıkı bağlılık ve sıra dışı yoğunlukta ilgi alanları görülebilir. "Spektrum" sözcüğü, bu özelliklerin çocuktan çocuğa çok farklı yoğunlukta ve biçimde görülebildiğini anlatır. Konuşmayan ve yoğun destek gereken bir çocuk da, akıcı konuşan ama arkadaşlık kurmakta zorlanan bir çocuk da bu yelpazenin içinde yer alabilir.
Erken işaretler
Otizmin ilk işaretleri çoğu zaman ilk iki yılda fark edilir. Aşağıdaki işaretler kendi başına tanı koydurmaz, ancak bir değerlendirme için önemli nedenlerdir:
- On iki aya kadar ismine dönmemek, göz temasının az olması
- Gülümsemeye karşılık vermemek
- Parmakla göstermemek, el sallamamak
- On altı aya kadar tek sözcük kullanmamak
- Daha önce kazanılmış sözcüklerin ya da becerilerin kaybolması
- Oyuncakları sıraya dizmek, tekerlekleri döndürmek gibi tekrarlayan oyunlar
- Sese, ışığa ya da dokunmaya karşı aşırı ya da çok az tepki
- Rutin değiştiğinde yoğun huzursuzluk
Herhangi bir yaşta daha önce kazanılmış dil ve sosyal becerilerin kaybı, beklemeden değerlendirilmelidir.
Okul çağında ve sonrasında
Bazı çocuklarda, özellikle dil gelişimi yaşına uygun olanlarda, otizm okul çağında ya da daha geç fark edilir. Arkadaş edinmekte güçlük, mecazları ve şakaları anlamamak, konuşmayı karşısındakine göre ayarlayamamak, belirli konulara aşırı odaklanmak ve değişikliklere uyum sağlayamamak öne çıkabilir. Kız çocuklarında otizm daha sık gözden kaçar; çünkü sosyal davranışları taklit ederek uyum sağlamaya çalışabilirler.
Tanı nasıl konur?
Otizm tanısı bir kan testi ya da görüntüleme yöntemiyle değil, çocuk ve ergen psikiyatristinin ayrıntılı gelişim öyküsü ve çocuğu doğrudan gözlemlemesiyle konur. Değerlendirmede gebelik ve doğum öyküsü, gelişim basamakları, dil ve sosyal beceriler, oyun biçimi ve davranışlar ele alınır. Standart gözlem ve görüşme araçlarından yararlanılabilir. İşitme testi yapılması, gerekirse genetik ve nörolojik değerlendirme istenmesi sürecin parçasıdır. Dil gecikmesi, işitme kaybı ve bazı gelişimsel durumlar otizme benzer tablolara yol açabildiği için bu ayrım dikkatle yapılır.
Eşlik eden durumlar
Otizmli çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite, kaygı, uyku sorunları, yeme seçiciliği, kabızlık gibi sindirim sorunları, epilepsi ve zihinsel gelişimde farklılıklar daha sık görülebilir. Bu durumların tanınması ve tedavi edilmesi, çocuğun genel işlevselliğini ve ailenin yaşam kalitesini belirgin biçimde artırır. Örneğin düzelen bir uyku düzeni, çocuğun gün içindeki öfke patlamalarını ve eğitime katılımını doğrudan etkiler.
Destek ve tedavi
Otizmin temel tedavisi, erken başlayan, yoğun ve çocuğun ihtiyacına göre planlanan eğitim ve terapilerdir:
- Özel eğitim: Uygulamalı davranış analizi temelli programlar ve gelişimsel yaklaşımlar, iletişim, öz bakım ve sosyal becerileri adım adım kazandırır.
- Dil ve konuşma terapisi: Sözel iletişimi geliştirir; konuşmayan çocuklarda resimli kartlar ya da cihazlarla alternatif iletişim yolları kurar.
- Ergoterapi: Duyusal hassasiyetler ve ince motor becerilerle çalışır.
- Sosyal beceri grupları: Okul çağındaki çocuklara arkadaşlık kurma ve sürdürme becerilerini kazandırır.
Türkiye'de otizm tanısı alan çocuklar, rehberlik ve araştırma merkezi aracılığıyla özel eğitim desteğinden yararlanabilir. Ailelere bu sürecin adımları muayenede anlatılır.
İlacın yeri
Otizmin kendisini ortadan kaldıran bir ilaç yoktur. Ancak yoğun öfke patlamaları, kendine ya da başkalarına zarar verme, ciddi uyku sorunları, eşlik eden dikkat eksikliği ya da kaygı gibi durumlarda ilaç tedavisi çocuğun eğitimden daha çok yararlanmasını sağlayabilir. İlaç kararı, faydası ve olası yan etkileri aileyle birlikte değerlendirilerek verilir ve düzenli kontrollerle izlenir.
Aile sürecin merkezinde
Tanı almak çoğu aile için yoğun duyguların yaşandığı bir dönemdir: şaşkınlık, üzüntü, suçluluk, belirsizlik. Bu duygular son derece anlaşılırdır. Ailenin otizmi tanıması, evde tutarlı bir yaklaşım kurması ve kendine de destek araması, çocuğun gelişimi için en güçlü kaynaklardan biridir. Kardeşlerin de sürece dahil edilmesi ve ebeveynlerin kendi dinlenme zamanlarını koruması önemlidir. Kontrol görüşmelerinde çocuğun ilerlemesi, okul ve eğitim programı aileyle birlikte değerlendirilir.
Ergenlik ve yetişkinliğe geçiş
Otizmli çocuklar büyüdükçe ihtiyaçlar da değişir. Ergenlikte bedensel değişimler, arkadaş gruplarının karmaşıklaşması ve okul yükünün artması yeni zorluklar getirebilir; kaygı ve depresyon bu dönemde daha sık görülür. Bağımsız yaşam becerileri, mesleki yönlendirme ve gencin kendi güçlü yanlarını tanıması, yetişkinliğe geçişin önemli başlıklarıdır. Psikiyatri kontrolleri bu dönemde de sürer; gencin kendi görüşü, tedavi ve eğitim kararlarında giderek daha fazla yer alır.
Sık sorulanlar
Otizm aşılardan mı kaynaklanır?
Hayır. Yapılan geniş çaplı araştırmalar aşılarla otizm arasında bir bağlantı olmadığını göstermiştir.
Otizm tedaviyle tamamen geçer mi?
Otizm yaşam boyu süren bir gelişimsel farklılıktır; ancak erken ve yoğun destekle pek çok çocuk iletişim ve bağımsızlık becerilerinde belirgin ilerleme kaydeder.
Hangi yaşta değerlendirme yapılabilir?
Belirgin işaretler varsa on sekiz ay civarında bile değerlendirme yapılabilir; şüphe duyduğunuz her yaşta başvurmak için geç değildir.
Çocuğum konuşuyor, yine de otizm olabilir mi?
Evet. Dil gelişimi yaşına uygun olan çocuklarda da sosyal iletişim farklılıkları otizmin işareti olabilir.
