Yetişkin DEHB

Anahtarlarını her sabah arayan, toplantılarda dinlerken aklı başka yerlere kayan, işlerini son ana bırakan, başladığı projelerin çoğunu yarım bırakan biri düşünün. Çevresi ona yıllarca "biraz dikkat etsen", "neden toparlanamıyorsun" demiştir. Oysa bu kişinin yaşadığı, beynin dikkat, planlama ve dürtü kontrolünü yöneten işlevlerindeki gelişimsel bir farklılık olabilir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, kısaca DEHB, çocuklukta başlar ve vakaların önemli bir kısmında yetişkinliğe uzanır. Yetişkinlerde doğru tanı ve tedavi, iş, ilişki ve öz saygı üzerinde belirgin bir fark yaratır.

Yetişkinlikte DEHB nasıl görünür?

Sınıfta sırasında oturamayan çocuk, büyüdüğünde genellikle masasının başında bacağını sallayan, uzun toplantılarda kıpır kıpır olan, hiç boş durmayan bir yetişkine dönüşür. Dağınıklık ise iş, ev ve ilişkiler arasında ayrım gözetmez:

• Sıkıcı ya da uzun işlere odaklanmakta zorlanma
• Unutkanlık: randevular, faturalar, eşyalar
• Zaman yönetiminde güçlük, sürekli geç kalma
• İşleri erteleme, son ana bırakma
• Düzenli bir çalışma ve ev ortamı kuramama
• Sözü kesme, sırasını beklemekte zorlanma
• Dürtüsel kararlar: ani harcamalar, plansız iş değişiklikleri
• Sabırsızlık ve çabuk sıkılma
• İlgi duyduğu konularda ise saatlerce aşırı odaklanabilme

Çocuklukla bağlantı

DEHB tanısı için belirtilerin çocukluk döneminde, genellikle on iki yaşından önce başlamış olması gerekir. Pek çok yetişkin çocukken tanı almamıştır; özellikle hiperaktivitesi belirgin olmayan, sınıfta sessizce hayallere dalan çocuklar gözden kaçar. Bu nedenle değerlendirmede okul yılları ayrıntılı olarak sorgulanır: Öğretmen görüşleri, karne notları, ödev alışkanlıkları ve ailenin gözlemleri yol göstericidir. Kadınlarda DEHB daha sık geç fark edilir.

Eşlik eden sorunlar

Yetişkin DEHB çoğu zaman tek başına gelmez. Yıllarca biriken başarısızlık deneyimleri kaygı ve depresyona zemin hazırlayabilir. Uyku sorunları, madde ve alkol kullanımı, öfke kontrolünde güçlük ve ilişki sorunları da sık eşlik eder. Bazen kişi psikiyatriye depresyon ya da kaygı nedeniyle başvurur ve değerlendirme sırasında altta yatan DEHB fark edilir. Tedavi planı bu eşlik eden durumları da hesaba katarak yapılır.

Tanı süreci

Bilgisayarlı bir test ya da kan tahlili tek başına bu tanıyı koydurmaz. Ayrıntılı bir psikiyatri görüşmesinde bugünkü belirtiler, çocukluk öyküsü, iş ve ilişki hayatı birlikte ele alınır. Belirti ölçekleri, mümkünse bir aile üyesinin ya da eşin gözlemleri tanıya katkı sağlar. Uyku bozuklukları, tiroit hastalıkları, kaygı ve depresyon gibi dikkat sorunlarına yol açabilen diğer durumlar dışlanır. Gerekli durumlarda nöropsikolojik değerlendirme de istenebilir.

İlaç tedavisi

DEHB'de kullanılan ilaçlar, beynin odaklanma ve kendini durdurma işlevlerinde rol oynayan kimyasal haberci sistemleri güçlendirir. Uyarıcı grubundaki ilaçlar etkilerini kısa sürede gösterir; uyarıcı olmayan seçenekler ise birkaç hafta içinde etkili olur. Tedaviye geçmeden önce kişinin ve ailesinin kalp hastalığı öyküsü sorulur, kan basıncı ölçülür; tedavi süresince iştah, uyku ve tansiyon izlenir. Doğru ilaç ve doz, kontrol görüşmelerinde birlikte bulunur. Bazı ilaçlar reçete sınırlamalarına tabidir ve düzenli kontrol gerektirir.

Psikoterapi ve koçluk

İlaç dikkat ve dürtü kontrolünü kolaylaştırır, ancak yılların alışkanlıklarını tek başına değiştirmez. Yetişkin DEHB için uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi, planlama, önceliklendirme ve erteleme ile baş etme becerileri kazandırır. Terapi ayrıca "beceriksizim" gibi yıllar içinde yerleşmiş olumsuz inançlarla çalışmaya ve öz saygıyı onarmaya yardımcı olur.

Günlük hayatı düzenleyen stratejiler

• Anahtar, cüzdan ve telefon için kapının yanında sabit bir yer belirlemek
• Görevleri tek bir ajanda ya da uygulamada toplamak, hatırlatıcılar kurmak
• Gözünüzü korkutan bir işi kısa zamanlayıcı turlarına bölüp her turdan sonra kısa mola vermek
• Çalışırken telefonu başka odaya koymak, bildirimleri kapatmak
• Günün en verimli saatlerini zor işlere ayırmak
• Düzenli uyku ve hareket, dikkat üzerinde ilaç kadar olmasa da belirgin bir etki yapar

İş ve ilişkilerde DEHB

Yetişkin DEHB'nin en çok hissedildiği iki alan iş ve yakın ilişkilerdir. İş hayatında teslim tarihlerini kaçırmak, ayrıntı gerektiren işlerde hata yapmak ve sık iş değiştirmek görülebilir; buna karşılık yaratıcılık, kriz anlarında hızlı düşünme ve yoğun ilgi duyulan alanlarda olağanüstü verim de DEHB'li yetişkinlerin güçlü yanları arasındadır. İlişkilerde ise eşin söylediklerini unutmak, sözünü kesmek ya da ev işlerini yarım bırakmak, karşı tarafta "beni önemsemiyor" duygusu yaratabilir. Tanının konması ve eşin de DEHB hakkında bilgi alması, bu kırgınlıkları anlamlandırmayı ve yeni bir iş bölümü kurmayı kolaylaştırır. Gerektiğinde çift görüşmeleri de tedavi planına eklenebilir.

Sık sorulanlar